Denk als een rivier en vier de kleine successen

5 november 2025

Op de fiets en wandelend door het natuurgebied Meinerswijk kwamen vakgenoten, vrienden en familieleden van Gerard Litjens vrijdagmiddag 26 september jl. samen in de Leeffabriek, een oude steenfabriek in de uiterwaarden van de Neder-Rijn bij Arnhem. Gerard is één van de initiatiefnemers van de NL2120 Groeifondsaanvraag, wat uitmondde tot het huidige NL2120 consortium. Een bont gezelschap van ca. 100 mensen kwam hier samen om Gerard Litjens te bedanken voor het decennialang met hart en ziel werken aan het ruimte maken voor levende rivieren, aan een maatschappij die ruimte teruggeeft aan de natuur en natuurlijke processen in het rivierengebied en de delta. Voor de natuur zelf én voor waterveiligheid en leefbaarheid voor mensen. Gerard neemt na 40 jaar afscheid als directeur van Bureau Stroming, het bureau dat hij gelijktijdig met ARK Rewilding Nederland in 1989 oprichtte.

Vier mensen waarmee Gerard de afgelopen decennia nauw samenwerkte vertellen deze middag over de reis die zij samen met Gerard aflegden.

“Het begin van het begin”

Wouter Helmer ecoloog en medeoprichter van ARK en Rewilding Europe: “Gerard en ik kennen elkaar al meer dan 40 jaar, we werden vrienden tijdens een excursie in Polen in onze studententijd. We delen een grote passie voor natuurontwikkeling en waren allebei gegrepen door Plan Ooievaar dat het idee introduceerde om de scheppende kracht van de natuur zelf te gebruiken om het landschap van Rijn en Maas vorm te geven en tegelijkertijd het hoogwaterprobleem op te lossen”.

Wouter benaderde Willem Overmars, één van de auteurs van Plan Ooievaar, om samen te werken aan meer wilde natuur in Nederland, maar Overmars had het niet zo op ecologen. Dat waren in zijn ogen nogal conservatieve, natuurdoeltypen-lui. En voor de grootse ideeën die hij had, verwachtte hij geen zinvolle bijdrage uit de ecologiehoek zoals hij die kende. Wouter stelde voor om Gerard Litjens erbij te betrekken.

 

Gerard werd de brug die Willem en Wouter verbond. Gerard was inmiddels Plan Ooievaar al aan het uitvoeren in de Blauwe Kamer bij Het Utrechts Landschap. Willem was erg onder de indruk van Gerard en op 24 juni ’89 richtten Gerard, Wouter en Willem officieel ARK en Bureau Stroming op. Stroming was hetbureau waarmee ze in opdracht adviezen schreven. De organisatie die het ging doén werd ARK. “Want in ideeën moet je wel rond kunnen lopen”.

Met z’n drieën werkten ze aan meer nieuwe natuur in Nederland: “Natuur is niet iets van vroeger maar iets van de toekomst. Dat was totaal nieuw. De focus lag niet op het herstel van soorten, maar op het herstel van ecosystemen”.

Het Wereld Natuur Fonds Nederland werd partner en de ontwikkeling van natuur kwam in een versnelling.

Beginjaren ’90 leek de dreiging van hoogwater ver weg. Het laatste deel van de Deltawerken werd afgerond; we waren veilig. In december 1993 brak het hoogwater in de Maas echter records. Tussen Maastricht en Venlo trad de rivier buiten haar oevers en dorpen overstroomden. Begin 1995 was de situatie langs een deel van de Maas weer dreigend, en ook de Rijntakken raakten snel overvol: op 25 januari steeg het waterpeil van de Rijn bij Tolkamer in een dag twee meter. In grote delen van Gelderland kwam het water tot aan de toppen van de dijken en in Deventer overstroomden de kades. Ruim 250.000 mensen werden geëvacueerd en was voor honderden miljoenen schade. Wouter vertelt hoe dat ‘Ruimte voor de Rivier’ in een stroomversnelling bracht. In 2006 werd het programma door het Nederlandse parlement goedgekeurd om rivieroverstromingen te voorkomen en de ruimtelijke kwaliteit van het rivierengebied te verbeteren. Wouter refereert aan een bekend gezegd onder waterstaters: “Heer, geef ons heden ons dagelijks brood en af en toe een watersnood”:

In de Gelderse Poort transformeerde de natuur van Nijmegen tot aan de grens met Duitsland. De Millingerwaard is inmiddels één van de icoonprojecten voor wat het herstel van natuurlijke processen doet voor de natuur, mensen en de lokale economie.

”Het eind van het begin”

Alphons van Winden is sinds 1997 werkzaam voor Stroming en sinds 2001 mededirecteur. “In de begintijd dat ik met Gerard samenwerkte kreeg natuurontwikkeling vleugels. We boekten volop resultaten, door coalities te smeden, met bv. de kleiwinning én de hoogwaterbescherming, waarbij vooral de hoogwaters van ’93 en ‘95 de rivierprojecten een boost gaven.

Jarenlang communiceerden we over nieuwe natuurgebieden in zaaltjes waar het zeker in de begintijd goed aansloeg bij de omwonenden. Het verhaal van natuur maken voor de natuur alleen, werd op den duur echter wat sleets, maar dat veranderde toen we konden vertellen dat ook de hoogwaterveiligheid er door werd vergroot.  Nieuwe natuur ontwikkelen samen met waterveiligheid gaf onze projecten ineens weer nieuwe energie. Slimme combinaties van maatschappelijke opgaven met onze passie voor de natuur werd een drijfveer waarop Bureau Stroming inzette.

 

Bureau Stroming was inmiddels al lang niet meer het enige bureau dat werkte aan Ruimte voor de Rivier, talrijke adviesbureaus ontwikkelden plannen. Alphons: “We hebben met vele bureaus samengewerkt. In 25 jaar tijd is het natuurareaal langs de grote rivieren gegroeid tot 25.000 ha.

En natuurlijk was niet alles een succesverhaal.

In dit werk heb je geduld nodig. Het concept Bergen bij de bron – regenwater vertragen, de regendruppel opvangen waar deze valt – begint nu eindelijk te landen via programma’s als WRL en Natuurkracht.org in Limburg. Het concept zelf werd 20 jaar geleden al bedacht en door Stroming boven tafel gehouden. Dat het nu wel aanslaat, heeft alles te maken met de enorme overstromingen in de zomer van 2021; de “Smoking Gun van de klimaatcrisis” zoals Alphons hem noemt. “De Ardennen en Zuid-Limburg werden toen geconfronteerd met langdurige extreme regenval – door Deltares een “waterbom” genoemd – en we kwamen erachter dat de dalen daar geen hoogwaterbescherming hebben. Bergen bij de bron, meer natuur om regenwater op te vangen en zorgen voor begroeide heuvels om modderstromen te voorkomen, blijkt het passende antwoord om de kans op wateroverlast te verkleinen.

Alphons roept op om de potentie van dit gebied wel op de agenda te houden. Nieuwe kansen zullen zich ook hier aandienen. De zeespiegelstijging gaat gestaag door en hier zou de dynamiek wel eens onze bondgenoot kunnen worden. “Het is dankzij de beweging van het getij dat het land mee kan groeien met de zee. Zand en klei kan ons land alleen ophogen dankzij natuurlijke dynamiek, maar dan moeten we dat wel toestaan. De tijd begint te dringen.

 

“Het begin van de toekomst”

Bas Roels (WWF) is al meer dan twintig jaar actief op het gebied van natuurherstel, waterbeheer, klimaatadaptatie, voedselsystemen en natuurgebaseerde oplossingen. Hij heeft tien jaar met Gerard samengewerkt.

Nadat Bas vanuit het ministerie overstapte naar WWF en samen ging werken met Gerard voelde het voor hem alsof hij bij WWF en Gerard politiek asiel kreeg. Bas vertelt: “Het motto was: Yes we can, een opgewekte boel. Esther Blom (ARK) was penvoerder van het Haringvliet-droomfondsproject. Handen uit de mouwen, we gaan aan de bak, knallen. Precies wat ik zocht. We hadden 13,5 miljoen euro om de deltanatuur te herstellen. Gerard is een grote verbinder, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, ARK, WWF: Gerard had iedereen al binnenboord. Een buitengewoon bijzondere tijd. We hebben de gekste dingen gedaan, ik heb zelfs een waterbuslijn geëxploiteerd. En dat allemaal binnen een enorm doorvlochten filosofie.

 

We gingen samen iets groots doen: eb en vloed terugbrengen, de motor van het ecosysteem herstellen. En dit verbinden aan waar mensen baat bij hebben: economie, recreatie, toerisme. Gerards werkwijze is synoniem aan integraal ruimtelijk denken. Hij maakte Nature-based Solutions toen al zo concreet mogelijk. Ik was jaren met een leermeester op pad”.

“De oogst voor de toekomst”

Daphne Willems en Jos de Bijl (directie Bureau Stroming)

Jos: “Gerard heeft altijd oog voor de toekomst. Toekomstige generaties spelen áltijd een rol. In 2020 trad ik toe tot de directie.

“Gerard heeft Stroming zelf nagelaten voor de toekomst. En wij werken aan datgene waarom Stroming is opgericht. Aan stroomgebiedsgrenzen die landsgebiedsgrenzen overschrijden. Kaarten van stroomgebieden zijn altijd de basis van een project. Ons motto is ‘Think like a river’, en dus ook: denk als een regendruppel en vertraag zijn weg naar de rivier. Vertraag met natuurlijke oplossingen”.

Daphne: Ik ben al lang verbonden aan Stroming en was van 2004-2014 naar het buitenland voor een baan bij WWF. Toen ik 1,5 jaar geleden toetrad tot de directie nam ik het buitenland mee.

 

De geest van Stroming was niet veranderd: het denken als rivieren Ruimte voor de rivier maken. En net als de rivier houden we ons niet aan grenzen. Naast  de vele projecten in Nederland, werken we nu ook aan een aantal projecten over de grens; in Europa en daarbuiten”.

“Doordenkend als een rivier op alle concepten van de afgelopen 40 jaar, we werken momenteel aan het meergeulenconcept. Door het Meergeulenconcept neemt de erosieve kracht van de rivier af, wordt de bodemerosie tegengegaan en ontstaat er een visvriendelijke geul voor de ontwikkeling van flora en fauna. De nevengeulen vormen zo een natuurlijk alternatief voor langsdammen en vormen een natuurlijke oplossing voor een maatschappelijk probleem”.“De verdroging van de uiterwaarden neemt hierdoor af, wat gunstig is voor zowel de landbouw als de natuur. Bovendien creëert de nevengeul zelf riviernatuur zoals we dat lang niet meer hebben gezien in Nederland. Onder water en in de oevers ontstaat essentieel leefgebied voor allerlei diersoorten, van microscopisch klein leven tot enigmatische vissoorten zoals barbeel, sneep, steur en serpeling”.

De toekomst komt samen in één opdracht: verbinding mens en natuur en mens en rivier”. Het is ook in die geest dat Gerard en Arjan Berkhuysen in 2020 een pitch hebben gedaan bij de natuurorganisaties om een aanvraag bij het Nationale Groeifonds te verkennen. Een pitch die uiteindelijk heeft geleid tot een groot consortium van bijna 50 organisaties die de komende tien jaar werken aan het groene verdienvermogen van Nederland. Een visie waarbij ingenieurs, wetenschappers en natuurliefhebbers samenwerken om de goede voorbeelden van de afgelopen 40 jaar verder op te schalen. Een visie waarbij allerlei maatschappelijke uitdagingen van nu en later op natuurlijker manier worden opgelost.

De deelnemers van de dag worden verder uitgedaagd om mee te denken als rivier. Al snel gaat het gesprek over hoop. Er zijn zoveel bewegingen die tegen de stroom van natuurlijkheid lijken in te gaan. Van regionaal tot internationaal zijn er politici die allesbehalve lovend zijn over natuur als bondgenoot. Hoe voorkom je dat je hoop verliest, vraagt Keesjan van den Herik? Gerard neemt het woord. “Ik heb hier eigenlijk maar één simpele boodschap voor. Vier de kleine successen en verbindt die met de grote transities. Daar krijg je goede zin van! En, Gerard citeert Wouter Helmer: “als het toeval langskomt moet je wel thuis zijn”. Zorg dat je altijd op scherp staat, zodat als er iets gebeurt je erop kan springen: het geluk is met de voorbereide geest. Je moet het te grazen nemen; letterlijk, haha”.

Arjan Berkhuysen sluit als dagvoorzitter de middag af, voordat Gerard het laatste woord krijgt. “Denken als een rivier, deze middag laat zien hoe pioniers als Gerard zich hebben laten meedrijven, vanaf de bron, kansen hebben gezien, mensen daarin hebben meegenomen, kansen op het juiste moment op de juiste plek weer aan land hebben gebracht en zo veel mensen hebben weten te verbinden aan toekomt van hoop.” Met een microfoon in de hand loopt Arjan rond en het begint te stromen met hoopvolle voorstellen. Zo wordt Alex Hekman van NL2120 blij van de ondernemende energie van deze bijeenkomst en zegt die te willen voortzetten binnen het consortium van NL2120. “We werken toe naar een groeiende pijplijn van gebiedsprojecten die natuur als bondgenoot zien.” En ziet Trudy Woerdeman kansen voor educatie, omdat zij heeft ervaren hoe het meenemen van mensen naar buiten helpt om te enthousiasmeren en successen te blijven vieren. Er worden voorbeelden genoemd, waarbij woorden als ‘vloeiend, aanpasbaar en onverstoorbaar’ vallen. Het zijn voorbeelden die ademen hoe Gerard in het leven staat. Ook zijn gezin ging leven als een rivier. “Elke dag maakte mijn vader een rondje in het ontwikkelende natuurgebied om ons heen. En telkens wist hij zichzelf en ons te verwonderen. Een nieuwe plant, de kudde koniks, trekvogels die nieuwe seizoenen aankondigen, er is altijd wel iets te beleven en dat liet hij ons zien.”

Ten slotte

Deze fase, “de oogst voor de toekomst”, is meteen de start van Gerardsvolgende hoofdstuk. ”Meer tijd, rustig uit-faseren,  niks uit mijn handen laten vallen, maar wel ruimte maken voor de volgende generatie en de Jonge Rewilders van ARK.” Esther Blom (ARK) dankt Gerard voor zijn grote gebaar om als cadeau voor zijn afscheid een gift te doen aan het netwerk van de Jonge Rewilders: 930 jonge professionals en studenten die ruimte willen maken voor meer wilde natuur in Nederland.

Gerard dankt zijn nieuwe liefde Monique, zijn prachtige gezin en warme familie en vrienden! Stanzi, dochter van Gerard, sluit af. Zij hoopt dat haar vader de komende tijd zijn zondagse rondjes in Meinerswijk vaker gaat maken, onder de rivieren in de lucht, zoals Gerard de wolken duidt.