Eén stem voor natuurlijke oplossingen bij wateroverlast

Glooiende heuvels, meanderende beken door de dalen: Zuid-Limburg staat bekend om haar aansprekende landschap. Maar het brengt ook risico’s met zich mee, zeker nu het klimaat verandert. Dat werd in 2021 pijnlijk duidelijk. Na extreme regenval, ook stroomopwaarts in België en Duitsland, kwam in korte tijd veel water samen in het Geul- en Gulpdal. Water van hellingen en uit de beken zetten bebouwde gebieden in de dalen razendsnel onder water. Door veranderend landgebruik, zoals geasfalteerde wegen en akkers, konden (modder)stromen ontstaan.  

De gevolgen waren enorm: van evacuaties en onbewoonbare huizen, tot honderden miljoenen euro’s aan schade en veel persoonlijk leed. Het maakte de kwetsbaarheid van het gebied zichtbaar en onderstreepte de noodzaak om in actie te komen: er waren oplossingen nodig om extreme regenval op te vangen, overstromingen te voorkomen en water vast te houden voor droge periodes. 

Een sterkere stem 

Om aan die oplossingen te werken, is Natuurkracht opgericht: een samenwerking van Natuur en Milieufederatie Limburg, Limburgs Landschap, ARK Rewilding Nederland, Natuurmonumenten, Wereld Natuur Fonds, en later sloten IVN Natuureducatie en Staatsbosbeheer aan. Met de oprichting van het Fonds Natuurkracht kregen Nature-based Solutions niet alleen een gezamenlijke stem, maar ook een concrete vorm in de praktijk. Door deze ‘natuurstemmen’ te verenigen en initiatieven te ondersteunen, ontstond er een krachtiger geluid en een netwerk van ambassadeurs en vrijwilligers. Daardoor werd er beter geluisterd naar deze partijen, bijvoorbeeld aan tafel bij waterschap, provincie en ingenieursbureaus. Dit laat zien hoe een innovatief samenwerkingsmodel ervoor zorgt dat er serieuzer naar natuurlijke oplossingen (NbS) wordt gekeken, als oplossingsrichting tegen wateroverlast en droogte. Ook werd er samengewerkt aan bewustwording en draagvlak in de maatschappij, met bewegingsopbouw en bewijslast als grote pijlers.  

Verschillen overbruggen 

Juist die bundeling van natuurkrachten maakt het initiatief bijzonder en sterk. Toch ontstaat een samenwerking als deze niet vanzelfsprekend. Organisaties verschillen in achtergrond, filosofie en werkwijze. Elkaar eerst leren kennen en vertrouwen opbouwen is essentieel voor een goede samenwerking. Voor houvast formuleerden de partijen bij de start het grotere doel: het voorkomen van wateroverlast in de regio met natuurlijke oplossingen. Binnen dit gedeelde doel bleef ruimte voor verschillende benaderingen en belangen. Samenwerken betekende hier dus niet altijd hetzelfde doen, maar hetzelfde hogere doel nastreven terwijl organisaties in hun eigen gebieden bleven opereren vanuit hun eigen missie, doelen, werkwijze en verantwoordelijkheid. Door het gesprek hierover te blijven voeren, konden de partners verschillen overbruggen. 

De natuur als inspiratiebron 

Een ander ‘anker’ dat Natuurkracht succesvol maakte, was het werken vanuit één centraal uitgangspunt: ‘Wat zou de natuur doen bij wateroverlast?’ De natuur is namelijk een schatkamer vol ideeën en werkbare oplossingen. Een gezond, natuurlijk landschap werkt als een spons. Zo vertragen struiken, wortelstelsels en ruige graslanden de afvoer van regenwater. En er kan meer water in de bodem zakken in plaats van dat het snel naar de beek wordt afgevoerd. Dat maakt het landschap veerkrachtiger bij extreme neerslag én droge periodes. Of neem de bevers: die zorgen er met hun dammen en omgeknaagde bomen in de beek voor dat het water langzamer stroomt en langer wordt vastgehouden. 

Kuiltjes in de grond 

Met haar aanpak stimuleert Natuurkracht dat ideeën lokaal ontstaan en meteen in de praktijk worden uitgeprobeerd, zodat duidelijk wordt wat werkt. De impact is soms snel te zien, zoals bij een nieuwe dam die ontstond doordat bevers meer ruimte kregen. Maar er zijn ook subtielere ingrepen gemonitord. Zo zorgen ingezette grazers met hun hoeven voor kuiltjes in de bodem die water vasthouden. Op het eerste gezicht een bescheiden maatregel, maar de eerste resultaten zijn veelbelovend. Niet alleen voor waterberging, maar ook habitat voor bijvoorbeeld de zeldzame geelbuikvuurpad. Dit laat zien dat zo’n maatregel wel degelijk interessant is als onderdeel van een grotere aanpak. Door op deze manier te investeren in onderzoek en monitoring, ontstaat er meer inzicht in de effectiviteit van NbS en groeit het draagvlak bij beleidsmakers en partners. 

Financiële slagkracht 

Kortom, in volop uitproberen en meten schuilt veel waarde. De onafhankelijke financiering hielp Natuurkracht om dat te doen. Van de start in 2022 tot januari 2025 financierde de Nationale Postcode Loterij het initiatief. Zo kon Natuurkracht projecten ondersteunen die organisaties en lokale initiatieven indienden. Deze constructie gaf meer ruimte om keuzes te maken voor de lange termijn, met minder afhankelijkheid van korte financieringscycli. En er was meer ruimte voor kleine pilots en educatie. De oorspronkelijke financiering is inmiddels is afgerond, maar de partijen gaan samen door en zoeken naar nieuwe financiering. 

Mensen meekrijgen 

Een laatste succesfactor van Natuurkracht is het actief betrekken van mensen. Ze combineert natuurontwikkeling met educatie, bewustwording en het delen van inspirerende voorbeelden. Ze gaat ook in gesprek met inwoners, beheerders en andere betrokkenen tijdens bijeenkomsten. De NbS worden concreet en tastbaar door in excursies en demonstraties omwonenden te laten zien hoe de beverdammen het water vertragen. Activiteiten zoals het aanplanten van hagen, boomgaarden en het realiseren van graften zorgden voor meer betrokkenheid omdat mensen zelf bijdroegen aan de uitvoering. Ook ontstaat er meer begrip en enthousiasme door het gekozen narratief — zoals waterveiligheid, natuurherstel of cultuurhistorie — af te stemmen op doelgroep en gebied, en door die boodschap in begrijpelijke taal te verpakken. 

 “Verandering heeft tijd nodig. Soms moeten mensen er even aan wennen. Sommige bewoners die eerst twijfelachtig tegenover de verandering stonden, zijn nu juist enthousiast over de schoonheid van het vernieuwde landschap!” – Een van de initiatiefnemers vanuit Natuurkracht 

 

Leren van elkaar 

Al met al geeft Natuurkracht een belangrijke boodschap af: toewerken naar een toekomstbestendige leefomgeving, dat vraagt anders denken en samenwerken. Ze toont hoe we de natuur als bondgenoot kunnen beschouwen om vraagstukken zoals wateroverlast op te lossen. En ze laat zien wat er mogelijk is als je samen één geluid voor de natuur laat horen. Ook partijen in regio’s met andere uitdagingen kunnen deze mindset en werkwijze omarmen. Bovendien is Natuurkracht, juist vanwege het heuvellandschap, inspirerend voor andere landen. Daarmee is het initiatief op verschillende manieren een interessant voorbeeld voor NL2120, dat inzet op (internationale) opschaling van NbS. Want we kunnen zeker veel leren van de natuur, maar óók van elkaar. 

Door: Elianne Dummer, Noortje Pellens, Marlies van Ree en Daan Verstand 

Meer weten?

Download hier het rapport.