Lessen uit Akkrumer Goedland: landbouw in een natte toekomst

Het veenweidelandschap van Akkrumer Goedland

Bij Akkrumer Goedland werkt een groep agrariërs, burgers en ondernemers uit Akkrum en omgeving samen aan een toekomstbestendige leefomgeving. Daarvoor zijn wijzigingen in het ondernemerschap nodig. Voor boeren geldt dan dat ze gaan werken met  een hoger waterpeil. Akkrumer Goedland is een coöperatief landgoedbedrijf van zo’n 300 hectare ten zuidwesten van het Friese dorp Akkrum. In het veenweidegebied – een oudhollands landschapstype met kenmerken als grazige weides, doorsneden met sloten, weteringen en vaarten – worden waterpeilen kunstmatig laag gehouden om de traditionele vorm van landbouw te bedrijven, waardoor het veen afbreekt en CO2 in de lucht terechtkomt. Dit leidt tot bodemdaling, met gevolgen voor woningen, wegen en ondergrondse leidingen. Daarbij wordt het waterbeheer steeds duurder. Om nationale en internationale doelen rond broeikasgasuitstoot te halen, de natuur te herstellen en het midden van Fryslân niet nog lager te maken, is een hoger grondwaterpeil noodzakelijk. Met al deze uitdagingen in gedachten kwam Sjoerd Miedema, melkveehouder en deelnemer van Akkrumer Goedland, tot de volgende conclusie: ‘Het moet anders en het kán ook anders.’

Een nieuw verdienmodel

Om dit toekomstbeeld, boeren bij een hoog waterpeil, realiteit te maken experimenteert Akkrumer Goedland met Nature-based Solutions. Als één van de twee NL2120-pilots in het Friese veenweidelandschap kijken we samen met de landbouwcoöperatie hoe je het veen weer nat maakt, welke effecten dit heeft op broeikasgassen, natuur en water en hoe je hier nog steeds een boterham kunt verdienen. In het Akkrumer Goedland wordt vernatting gecombineerd met de energie- en woningbouwopgaven. Ze zijn van plan om een duurzame energiecentrale te realiseren, woningbouw te ontwikkelen en – op bescheiden schaal – recreatiewoningen te creëren. Om een zo circulair mogelijk systeem te krijgen, kijkt de coöperatie of ze hiervoor lokale natte teelten, zoals lisdodde, riet of wilg, kunnen benutten als biobased bouwmateriaal.

 Systeemverandering en korte ketens

De boeren van Akkrumer Goedland bevinden zich in een transitie van landbouw op droge naar vochtiger grond. Op het landgoed van de boerencoöperatie kunnen ze het waterpeil dynamisch verhogen, tot wel 20 cm onder het maaiveld. Het verhogen van het waterpeil verandert niet alleen het land, maar ook hoe boeren hun inkomsten organiseren. De economische motor van het poldergebied rondom Akkrum is voor de meeste bedrijven nog steeds de melkveehouderij. De meeste betrokken boeren hebben inmiddels nevenactiviteiten ontwikkeld, zoals teelt op natte grond, zonne- en windenergie, het verhuren van bootjes of het verkopen van carbon credits via ‘Valuta voor Veen’. Miedema legt uit hoe boeren worden tegengehouden door angst. ‘Ik snap best wel dat veel boeren dat zo snel niet durven te volgen, omdat ze niet kunnen. Het systeem is er nog niet klaar voor.’ Deze nieuwe teelten vragen om nieuwe markten. Daarom wil Akkrumer Goedland zich richten op de ontwikkeling van korte ketens: lokaal geproduceerd voedsel, lokaal verkocht. Dit is geen makkelijke weg tot succes, maar ze vertrouwen op de goede relatie met de Mienskip.

Bekijk hieronder de video: Akkrumer Goedland; landgoed voor een nieuwe tijd.

Samen met de Mienskip

Akkrumer Goedland is een initiatief uit de Mienskip, ofwel de gemeenschap, ten dienste van de gemeenschap. Daarom hechten ze ook zoveel waarde aan samenwerking. Activiteiten van de boerencoöperatie moeten bijdragen aan de leefbaarheid, de identiteit en het eigenaarschap van het dorp. Ze maken het landschap leefbaar, ontwikkelen routes en verbindingen, ondersteunen lokale initiatieven, en zorgen dat opbrengsten terugvloeien naar de omgeving. Zo ontwikkelt het landgoed op een manier die past bij de Mienskip en hen ook ten goede komt. Het doel? Een fijne leefomgeving waar het goed wonen, werken en ‘gewoon’ leven is: ‘Heel belangrijk is dan dat deze omgeving trots wordt. Trots op wat ze hebben, maar ook hoe ze dat kunnen behouden,’ zegt van der Ploeg, waarna hij vervolgt: ‘We willen de mensen daarin meenemen zodat uiteindelijk, over een paar jaar, gezegd wordt dat het toch wel een heel mooi gemeenschapsinitiatief is waardoor Akkrum bloeit.’

Nature-based Solutions

Het inzetten van Nature-based Solutions in veenweide heeft veel potentie om bij te dragen aan verschillende doelen. Door het verhogen van het grondwaterpeil vermindert de afbraak van veen, waardoor de uitstoot van broeikasgassen afneemt en bodemdaling wordt tegengegaan. Dit draagt niet alleen bij aan het behalen van klimaatdoelen, maar zorgt ook voor schoner water en meer natuur in en rondom te sloten. Een natter landschap verbetert bovendien de bodemkwaliteit en creëert een natuurlijke buffer die water vasthoudt in droge perioden. Akkrumer Goedland zoekt naar slimme combinaties, waarbij woningbouw bijdraagt aan een robuust landschap in plaats van het aan te tasten. Bijvoorbeeld door meervoudig ruimtegebruik, landschappelijk ingepaste woonvormen, en innovatieve materiaaltoepassingen. De effecten op biodiversiteit zijn nu al zichtbaar: er zijn veel meer weidevogels, die door de natte grond beter bij voedsel kunnen met kun snavel.

Wat kunnen we leren?

Gebieden zoals het Akkrumer Goedland staan voor grote uitdagingen op het gebied van leefbaarheid. ‘Er zijn heel veel dingen waarvan je nu nog niet weer dat je ze tegen gaat komen en waar oplossingen voor moeten worden gevonden,’ vertelt van der Ploeg. De oplossingen die we hier ontwikkelen zijn niet alleen relevant voor Akkrumer Goedland, maar ook voor andere veenweidegebieden in Nederland. Alle lessen uit deze NL2120-pilot kunnen breder worden toegepast. Met onze kennis van Nature-based Solutions beantwoorden we vragen als: Hoe ontwikkel je een natuurinclusief verdienmodel op natte landbouwgrond? Hoe organiseer je de samenwerking tussen boeren, dorp en bestuur? En hoe verdeel je de lusten en de lasten?. Door deze pilot kunnen we leren hoe boeren op veen hun grond kunnen inzetten om een plek te creëren waar planten, dieren en mensen nog generaties naast elkaar kunnen leven. Zo bouwen we stap voor stap aan een natuurinclusiever Nederland.

Vertrouwen in elkaar geeft vertrouwen in de toekomst

De belangrijkste les hebben ze binnen het Akkrumer Goedland al geleerd: ‘Wil een gebiedsplan slagen dan is het vertrouwen in elkaar; van de boeren, maar ook de bestuurders van de overheden en de ambachtelijke inzet, heel belangrijk,’ vertelt Gerben de Boer, bestuurslid bij Wetterskip Fryslân. Bekijk de video om te zien hoe boeren, bedrijven en burgers samenwerken om veengebieden in Friesland ook in de toekomst leefbaar houden.