Mangroveherstel in Indonesië versterkt kust én gemeenschap

De natuur heeft meer te bieden dan op het eerste gezicht lijkt. Zo zijn mangroven niet zomaar wat bomen en struiken, maar vormen ze een krachtige beschermingslaag tussen zee en land. Hun wortels houden sediment vast en remmen erosie en overstromingen. Bovendien fungeren mangroven als kraamkamers voor tal van onderwaterdieren. Daardoor zijn ze essentieel voor de bestaans- en voedselzekerheid van lokale inwoners. Echter, in kustregio’s als Demak zijn veel mangroven verdwenen door klimaatverandering, ontbossing voor uitbreiding van aquacultuur en bodemdaling door overmatige grondwateronttrekkingen. Het gevolg? Meer kusterosie en overstromingen, en afnemende een bestaanszekerheid.

Groene gordel

In veel gebieden waar mangroven verdwijnen, bieden de resterende traditionele ‘grijze’ infrastructuuroplossingen, zoals dijken, onvoldoende bescherming tegen overstromingen. Ook mangrove-aanplant werkt niet goed: minder dan twintig procent overleeft. Daarom koos Building with Nature (BwN) Indonesia (2015–2021), geïmplementeerd door Wetlands International en EcoShape, voor een andere aanpak. Samen met inwoners van Demak plaatste BwN Indonesia langs de kust halfdoorlatende structuren van materialen zoals bamboe en netten. Deze structuren hielden sediment vast, waardoor mangroven zich weer op natuurlijke wijze konden herstellen. Het resultaat: 119 hectare mangrovebos is hersteld, dit vormt een ‘groene gordel’ langs 23 kilometer kustlijn. Dit leidt tot minder erosie en overstromingen en meer waterzuivering, CO₂-opslag en biodiversiteit. Zo profiteren verschillende vispopulaties en al 66 vogelsoorten van het herstelde landschap.

 “Over 30 million people in Java are at risk. Conventional interventions weren’t successful. So, we created a coalition that would harness nature and the community to heal and restore our environment.” Fegi Nurhabni, deputy director for Disaster Mitigation and Climate Change Adaptation (Ministry of Marine Affairs and Fisheries of the Republic of Indonesia)

Participatie, training en bewustwording

Wat het project bijzonder maakt, is de intensieve samenwerking met dorpsbewoners en boeren. Vanaf het begin dachten en werkten zij mee aan het ontwerp en de aanleg van de halfdoorlatende structuren. Via gemeenschappelijke beheergroepen en het Bio-rights-systeem (zie verderop) kregen inwoners zelf de verantwoordelijkheid voor aanleg en onderhoud. In zogenaamde Coastal Field Schools leerden inwoners waarom mangroven belangrijk zijn voor kustbescherming en aquacultuur. Daarnaast volgden zij trainingen in Associated Mangrove Aquaculture (AMA): een duurzame productiemethode die mangroven benut als natuurlijke broedplaatsen en zo hogere aquacultuuropbrengsten oplevert dan traditionele teelt. Door de lokale kennis te benutten, ontwikkelden inwoners AMA samen verder. Deze focus op participatie en co-creatie zorgde voor breed draagvlak en sterk eigenaarschap. Zo ontstond een groep ambassadeurs die hun kennis en lokale enthousiasme weer verder verspreidden.

Bio-rights

Het project koppelde mangroveherstel direct aan economische voordelen voor lokale gemeenschappen. Een nieuw Bio-rights fonds verstrekte leningen aan lokale gemeenschappen voor de aanleg en het onderhoud van de halfdoorlatende structuren. Voerden zij de duurzame aquacultuurmethoden inderdaad in en herstelde het ecosysteem zich? Dan werd de lening omgezet in een gift. Doordat zowel eigenaren van aquacultuurvijvers als lokale overheden, internationale fondsen en ngo’s financieel bijdroegen aan Bio-rights, ontstond gedeeld eigenaarschap. Analyses laten zien dat de baten van de maatregelen, van veiliggesteld productief land tot inkomensgroei en vermeden schade, ruimschoots opwegen tegen de kosten, met een geschatte terugverdientijd van vijf jaar.

Toekomstperspectief

De effecten voor inwoners van Demak zijn op veel manieren merkbaar. Door mangroveherstel en duurzame aquacultuur verdrievoudigden hun inkomens. De verbeterde voedselzekerheid en stabielere bestaansmiddelen versterkten het vertrouwen in de aanpak. Tegelijk vergrootte het project de sociale cohesie: inwoners werkten samen aan ontwerp, onderhoud en besluitvorming. Ook vrouwen namen nadrukkelijk deel aan het project, wat hun positie binnen de gemeenschappen versterkte. Verder stimuleerde het project via Bio-rights alternatieve inkomstenbronnen, zoals ecotoerisme en zeewier. Zo verbeterde niet alleen de kust, maar ook het toekomstperspectief van haar bewoners.

“Since learning the new techniques, we have tripled our incomes. Before, our husbands mostly ran the fish ponds, but now women are much more involved.” – Siti Amanah, bewoner Demak

Van dorp tot ministerie

Het succes van het project is voor een belangrijk deel te danken aan de samenwerking van een divers en internationaal netwerk. Nationale en lokale overheden haakten al vroeg aan en zorgden zo voor politieke slagkracht. Tegelijk brachten ngo’s, kennisinstellingen, waterbouw- en adviesbedrijven en dorpen hun kennis en praktijkervaring in voor onderzoek en implementatie. Zo bundelde deze publiek-private samenwerking uiteenlopende expertises voor het ontwikkelen en toepassen van innovatief mangroveherstel. Daarmee ontstond breed draagvlak, op alle niveaus: van dorp tot ministerie.

Hybride aanpak

Halfdoorlatende structuren bieden veel perspectief voor kustbescherming. Hun succes staat of valt met regelmatig onderhoud en dus met sterk lokaal eigenaarschap. Wel kunnen zeespiegelstijging en bodemdaling door grondwateronttrekking de effectiviteit ondermijnen. Daarom is het belangrijk om te blijven leren, aanpassen en verbeteren. En om groene maatregelen waar nodig slim te combineren met grijze infrastructuur zoals dijken. Een hybride aanpak dus, afgestemd op de lokale omstandigheden. Die benadering biedt bijvoorbeeld kansen voor de door de Indonesische president voorgestelde Giant Sea Wall: een verdedigingslinie langs de Javaanse noordkust.

Demak leert ons dat kustbescherming, waar mogelijk, prioriteit zou moeten geven aan op de natuur gebaseerde en hybride systemen. Herstel van mangrovebossen kan een zelfvoorzienende en adaptieve eerste verdedigingslinie vormen. Traditionele ‘grijze’ infrastructuuroplossingen, zoals dijken, moeten worden ontworpen om deze natuurlijke processen te ondersteunen, in plaats van te vervangen.

Prijswinnend project

Demak biedt inspiratie en mogelijkheden voor tropische, modderige kustgebieden wereldwijd. Het laat zien dat mangroveherstel een kosteneffectieve NbS is die bijdraagt aan zowel kustbescherming, voedselzekerheid en economische groei, zeker in combinatie met systemen zoals Bio-rights en AMA. Het succes bleef niet onopgemerkt: het project won een van de tien UN Restoration Flagship Awards. Ook heeft de Indonesische overheid de ontwikkelde technieken opgenomen in nationale richtlijnen voor mangroveherstel. Inmiddels passen minstens vijftien andere kustdistricten en eilanden deze halfdoorlatende structuren toe. Ook internationaal dient Demak als voorbeeld. Zo worden de principes in de Filipijnen toegepast en doorontwikkeld.

Samenwerken met elkaar én de natuur

Boven alles inspireert dit Building with Nature-project tot een andere manier van denken, waarbij we mét de natuur werken om zowel ecosystemen als lokale gemeenschappen te versterken. Hier zie je de kracht van een ‘nature-based’ aanpak als antwoord op meerdere maatschappelijke uitdagingen, mogelijk gemaakt door internationale samenwerking en een centrale rol voor inwoners.
Demak laat ook zien hoe Nederlandse bedrijven,ngo’s en kennisinstellingen via programma’s zoals NL2120 kunnen bijdragen aan het ontwikkelen, toepassen en delen van NbS. Daarmee is het project niet alleen een mooi voorbeeld voor kustgebieden wereldwijd, maar voor iedereen die werkt aan oplossingen die natuur én mens beschermen.

Auteurs: Thomas Westhoff, Elianne Dummer, Marlies van Ree, Daan Verstand

Meer weten?

Download hier het rapport.