Natuur in de stad: EVA-Lanxmeer laat zien hoe het kan

Welkom in Lanxmeer, een wijk die fungeert als een ‘tuin van de hele buurt’. De huizen zijn gebouwd met biobased materialen en hebben vaak zonnepanelen en warmtepompen. Wadi’s, greppels en vijvers vangen regenwater op, wat de bodem versterkt, wateroverlast voorkomt en grondwater aanvult. Groene zones verbinden tuinen, parken en het omliggende landschap. Dat biedt een thuis aan vogels, insecten en kleine dieren, en koelt de wijk af bij hitte. De wijk heeft ook een eigen duurzaam energiebedrijf voor en door bewoners, Thermo Bello. Verder levert een groot zonnedak elektriciteit voor deelauto’s, die via een coöperatie worden gedeeld. De wijk zelf is autoluw, daarom is er volop ruimte voor spelen, wandelen en fietsen. Wie daar trek door krijgt, kan terecht bij de biologische stads- en zorgboerderij: die produceert lokaal voedsel samen met bewoners.

Bottom-up initiatief 

Zo’n innovatieve, bloeiende wijk staat er natuurlijk niet ineens. Al begin jaren negentig formuleerde Marleen Kaptein een inhoudelijk programma van eisen voor een duurzame woonwijk met aandacht voor zaken als bewonersinbreng, waterbeheer en materiaalgebruik. Dit werd later het EVA-concept genoemd: Ecologisch Centrum voor Educatie, Voorlichting en Advies. Kaptein, actief in ecologische architectuurnetwerken, bundelde hiervoor de krachten van ontwerpers, architecten en wetenschappers. Vervolgens richtten ze samen Stichting E.V.A. op, om zo’n ecologisch woonproject daadwerkelijk te realiseren. Gemeente Culemborg omarmde de plannen en een nauwe samenwerking ontstond. Ook toekomstige bewoners en deskundigen dachten mee.  

De duidelijke visie van Kaptein en Stichting E.V.A. gaf richting en continuïteit aan het proces. Dat maakte het mogelijk om, in een tijd waarin Vinex-wijken de norm waren, iets wezenlijk anders te realiseren. Het resultaat mag er zijn: Lanxmeer bestaat inmiddels 25 jaar en is een gewilde woonlocatie. Momenteel zijn er zo’n 350 woningen, naast voorzieningen zoals scholen, een zwembad en een gezondheidscentrum. 

Co-creatie burgers en overheid 

De ontwikkeling van Lanxmeer laat zien hoe samenwerking tussen burgers, gemeente en provincie kan leiden tot duurzame stadsontwikkeling. Stichting E.V.A. organiseerde de  bewonersbijeenkomsten en een ecologisch ontwerp, terwijl gemeente Culemborg de grond kocht en de ontwikkelingskosten voorfinancierde op basis van de grote belangstelling van toekomstige bewoners. Deze kosten zijn terugverdiend met de huizenverkoop. Zonder commerciële gebiedsontwikkelaars was er bovendien meer ruimte voor maatwerk en voor NbS zoals ecologisch groenbeheer. Provincie Gelderland ondersteunde het project door uitzonderingen toe te staan binnen het woningbouwbeleid. 

Betrokken bewoners 

Voor en door de mensen zelf: dat kenmerkt niet alleen het ontstaan van Lanxmeer onder leiding van grondlegger Kaptein, maar ook de verdere ontwikkeling van de wijk. Vanaf het begin kregen (toekomstige) bewoners een stem, bijvoorbeeld bij stedenbouwkundige keuzes, woningontwerp en groenbeheer. Om deze betrokkenheid te structureren, ontstond de bewonersvereniging EVA-Lanxmeer (de BEL). Nog altijd opereren onder de BEL werkgroepen zoals Terra Bella, de groenwerkgroep die met gemeentelijk budget het groen onderhoudt. De zeggenschap van bewoners leidt tot een betrokken gemeenschap én stimuleert initiatieven uit de gemeenschap, zoals het zonnedak voor elektrische deelauto’s. 
 

Hoewel deze opzet veel voordelen biedt, brengt het ook risico’s met zich mee. Te veel vrijheid zonder voldoende structuur kan leiden tot organisatorische problemen. En niet alle bewoners kunnen of willen evenveel bijdragen, wat spanningen kan veroorzaken. Toch laat Lanxmeer zien dat met de juiste balans tussen vrijheid en ondersteuning, waarbij bewoners als ‘woondeskundigen’ worden betrokken, een wijk echt tot leven komt.

Meer dan buren 

Kortom, in de Culemborgse ecowijk zijn bewoners actieve deelnemers in een hechte gemeenschap. Ze hebben bijvoorbeeld geen aparte tuinen, maar delen hoven die ze samen beheren. Dit geeft veel verbondenheid en eigenaarschap. Mensen die hun huis willen verduurzamen, kunnen gratis advies aanvragen van ervaren buurtgenoten. En voor wie hulp nodig heeft, is er een aanspreekpunt. De wijk heeft bovendien diverse woningen, van sociale huur tot koophuizen en appartementen, waardoor mensen uit verschillende sociaal-economische groepen er samenleven. Kortom, de wijk is naast groen en rustgevend ook sociaal ingericht, wat bijdraagt aan de mentale gezondheid van haar bewoners. 

Bouwen bij waterwingebied door slimme oplossingen 

Bij het wijkontwerp is niet alleen veel rekening gehouden met het menselijk welzijn, maar ook met de omgeving. Zo ligt er middenin Lanxmeer een waterwingebied van drinkwaterbedrijf Vitens. Toch bestempelden de betrokkenen de locatie niet als ‘no-go’, maar keken ze: met welke slimme aanpassingen kan het wél? Zo kregen de huizen geen traditionele funderingen, maar ‘drijven’ ze op een schuimlaag die in de grond is gepompt. Dit beschermt het grondwater. Zogenaamde helofytenfilters (moerasfilters) zuiveren grijs water met moerasplanten en micro-organismen. Dit belast het riool minder en draagt bij aan natuurlijke waterzuivering. Ook bijzonder: Terra Bella, het eigen groenbeheerbedrijf, heeft een overeenkomst met Vitens. Bewoners onderhouden het groen in het waterwingebied, en mogen op hun beurt gebruik maken van de appelboomgaard. Zo laat de wijk zien dat zelfs bouwen bij een waterwingebied kan, als je rekening houdt met zaken als watervoorziening en het bodemsysteem. 

Wereldwijde interesse 

Als levend laboratorium voor duurzame stadsontwikkeling trekt Lanxmeer veel aandacht in binnen- en buitenland. Ieder jaar doen veel groepen er inspiratie op. In het buitenland zijn al wijken gebouwd volgens het EVA-concept, zoals in Frankrijk. Hoewel Nederland geen exacte kopieën kent, zijn in verschillende wijken elders in het land elementen overgenomen. Hiermee laat Lanxmeer zien dat opschaling niet altijd gaat om één-op-één-kopiëren, maar net zo goed om het delen van een visie en werkwijze. Dat is een interessant leerpunt voor NL2120: ook als je niet een heel concept kan of wil overnemen, kun je leren en profiteren van andere toegepaste NbS. Bovendien: een duurzame leefomgeving is nooit af. Ook Lanxmeer is stap voor stap ontworpen en ontwikkeld, en is nog steeds in beweging. Van extra huizen tot een nieuw zwembad: de wijk groeit mee met de behoeften en initiatieven van haar bewoners. 

Samen duurzaam bouwen 

Al met al laat Lanxmeer prachtig zien hoe we de natuur kunnen verweven met stedelijke ontwikkeling – zelfs bij uitdagende plekken als een aanwezig waterwingebied. Het biedt inspiratie voor regio’s die wonen, werken, recreatie, mobiliteit, waterbeheer, drinkwaterwinning, biodiversiteit en voedselproductie willen combineren op een toekomstbestendige manier. En waarbij sociale cohesie geen bijproduct is, maar een hoofdingrediënt. De wijk laat ook zien hoeveel er mogelijk is als burgers regie, vertrouwen en steun krijgen van overheidsinstanties. Zo ontstaan innovatieve projecten die niet meteen perfect hoeven te zijn, maar die organisch kunnen groeien en die inspelen op meerdere uitdagingen, van een veranderend klimaat tot eenzaamheid. Succesfactor is een groep mensen die hier voor wilde gaan en de drijvende kracht vormde achter de realisatie. Na oplevering van de eerste huizen kon het EVA-concept gemakkelijker worden doorgezet, want dit was nu ‘het nieuwe normaal’. Zo wordt er samen gebouwd aan groene wijken, veerkrachtige gemeenschappen en een gezonde toekomst. 

Auteurs: Elianne Dummer, Charlotte van Haren, Marlies van Ree en Daan Verstand

Meer weten?

Download hier het rapport.