Op de Nederlandse zandgronden vormen de gevolgen van lange droge periodes urgente opgaven, denk aan extreem lage grondwaterstanden en achteruitgang van waterkwaliteit. Ook wateroverlast als gevolg van hevige piekbuien is een probleem, zoals Enschede in 2024 merkte toen delen van de wijk Pathmos hierdoor onbewoonbaar raakten. Of in Zuid-Limburg, waar de dichtbevolkte dalen te maken krijgen met een razendsnelle waterstroom vanaf de hellingen en waar modderstromen voor veel schade zorgen.
Zandgronden zijn in Nederland voornamelijk te vinden in de hoger gelegen delen van het land, zoals in het oosten, zuiden en noorden, samen bijna de helft van ons landoppervlak. Veel van onze grootste bossen liggen op zand. Denk aan de Veluwe, maar ook de Achterhoek en Twente, de Brabantse Wal en de Limburgse Maasduinen zijn voorbeelden van landschappen op onze hoge zandgronden. Deze gebieden zijn vaak doorsneden door beekdalen en vormen een mozaïek van akkerbouwgronden, graslanden en natuurgebieden. Zuid-Limburg is een verhaal apart: daar bestaat de bodem voor een belangrijk deel uit löss, waarvan de oppervlakte als het eenmaal is uitgedroogd geen water meer opneemt. In combinatie met het heuvelachtige landschap is hevige regenval hier extreem bedreigend.
Natuurlijk water vasthouden
Diepe sloten, drainagebuizen en rechtgetrokken beken: na de Tweede Wereldoorlog richtten we het watersysteem zo in dat regenwater zo snel mogelijk naar de Noordzee wegstroomde. Zo maken we de grond geschikt voor landbouw, maar beschikken we niet meer over dat water als we het nodig hebben. Door klimaatverandering worden de zomers droger en de winters natter. In een zandbodem stroomt water gemakkelijker naar de sloten en voor grote delen van de Nederlandse zandgronden is er geen externe wateraanvoer mogelijk. Juist op onze zandgronden hebben landbouw en natuur baat bij extra waterbuffers, een natuurlijk water- en bodemsysteem dat water langer vasthoudt. Tegelijkertijd blijft afvoer belangrijk, ook vanwege piekbuien.
Nature-based Solutions (NbS) zoals het stimuleren van de sponswerking van landschappen en het herstellen van natuurlijke waterlopen en beekdalen, vertragen de afvoer van water. Deze oplossingen bieden ook meer waterveiligheid, beschikbaarheid van zoet water en natuurherstel. Deze NbS worden in Nederland op verschillende plekken toegepast: van grote projecten als Ruimte voor de Vecht, waarvan de natuurlijke loop stap voor stap wordt hersteld en de oevers verzacht, tot het vertragen van waterafvoer bij de allerkleinste waterstroompjes in het Dinkeldal, het beekdal van de Hunze of rond Enschede. Van het verondiepen, verbreden en laten slingeren van beekjes in het stroomgebied van De Dommel, zoals de Strijper Aa, die weer een wisselende stroomsnelheid heeft, tot het dempen van sloten en greppels, verhogen van slootbodems en een dynamisch waterpeil in landbouwgebieden. Van de aanleg van waterbuffers en wetlands, zoals de Passewaaij in de West-Betuwe, tot het sturen op veenherstel op de Veluwe waarin naast regen- en kwelwater ook veel CO2 kan worden opgevangen.
Klimaatbestendig landschap
Andere manieren om wateroverlast te voorkomen en de gevolgen van droogte te verminderen, liggen in verandering van landgebruik en inrichting, zoals akkers omvormen tot natuurlijk grasland, infiltratievelden en -stroken aanleggen, verharding en ondergrondse drainage verwijderen en nieuwe (loof)bossen ontwikkelen.
Tenslotte is dynamisch natuurbeheer als rewilding een NbS die binnen NL2120 wordt onderzocht. Robuuste en onderling verbonden natuur bevordert een gezond water- en bodemsysteem. Bevers bouwen dammen die voor natuurlijke waterbergingsgebieden (bevermeren) zorgen. Natuurlijke begrazing stimuleert een structuurrijke en gelaagde begroeiing en een ruwer bodemoppervlak, dat opvang en een tragere afstroom van regenwater bevordert. Wordt de natuurlijke kringloop hersteld, waarbij dode planten en dieren niet worden afgevoerd maar afgebroken door insecten, schimmels en bacteriën, dan blijven belangrijke mineralen en andere voedingsstoffen in de natuur aanwezig.
Foto's van Bob Luijks. Gebruik vrij voor ARK, verkoop via Bob.